Watykan – historyczna stolica rzymskiego katolicyzmu, obejmująca Bazylikę św. Piotra (kościół wzniesiony nad grobem Piotra Apostoła do którego Jezus powiedział: „Ty jesteś Piotr [czyli skała], i na tej Skale zbuduję kościół mój”) i Muzea Watykańskie w których zgromadzono najwspanialsze dzieła sztuki – jest od 1929 roku najmniejszym niezależnym państwem na świecie, ale o ogromnym znaczeniu i wpływach.

watykan0014Watykan, mimo iż suwerennym państwem jest niecałe 100 lat, to ma tysiącletnie dzieje, będące świadkiem ewolucji małej dzielnicy odwiedzanej przez pielgrzymów nawiedzających grób apostoła znajdujący się w konstantyńskiej bazylice św. Piotra, w dworską reprezentacyjną siedzibę papieską, by w 1929 roku ustanowić suwerenne państwo w obecnym kształcie.

watykan0024Dziś, podobnie jak w renesansie, niewielkie rozmiary dzielnicy św. Piotra, wynagradzano skoncentrowaniem szeregu funkcji natury praktycznej i symbolicznej. Konieczność reprezentowania Kościoła rzymskiego połączona była przez wieki z wymaganiami ewangelicznymi oraz konkretnymi potrzebami biskupa Rzymu. Często połączone to było z promocją znamienitych rodów, którym udało się wynieść na tron papieski swoich przedstawicieli. Brak ciągłości dynastycznej Państwa Kościelnego objawiał się ciągłymi zmianami kolejnych potężnych rodów na Stolicy Apostolskiej. W ten sposób również historia architektoniczna i urbanistyczna Watykanu wiąże się z dłuższym czy krótszym pozostawaniem na papieskim urzędzie, z osobowością następcy św. Piotra i zdolnością inicjowania działań budowlanych, jego współpracą z mniej lub bardziej wybitnymi architektami i artystami.

watykan0023Jeśli zestawi się ze sobą pierwszy dokładny plan dzielnicy watykańskiej, opracowany skrupulatnie przez B. Nolli w 1748 r., z planem Wojskowego Instytutu Geograficznego z roku 1924, można zaobserwować, że czasy współczesne nie poczyniły istotnych zmian w ukształtowaniu tego terenu zamkniętego z trzech stron przez fortyfikacje postawione w latach 70. XVI w. Ze wzgórza Watykanu jeszcze pod koniec XIX w. rozciągał się widok na winnice i uprawy.

watykan0161Dziewiętnastowieczni papieże nie uznający rozróżnień terytorialnych w ramach dzielnicy rozciągającej się ponad mostem św. Anioła otrzymali w dziedzictwie system skonsolidowany w epokach renesansu i baroku, którego nie starali się nadmiernie modyfikować, o ile nie wymagały tego bieżące prace adaptacyjne. Z inicjatywy Leona XII (1823-1829) zbudowano przy Wieży Mikołaja V Koszary Gwardii Szwajcarskiej, budynek o wątpliwych walorach architektonicznych. Grzegorz XVI (1831-1846) zaś, oprócz licznych inwestycji rozsianych po Rzymie, zreorganizował dwa starożytne Muzea – Etruskie i Egipskie – ufundowane przez niego w Watykanie, otwarte odpowiednio w 1837 i 1839 r. Kontynuował on w ten sposób chwalebną tradycję rozpoczętą przez Klemensa XIV (1769-1774), założyciela noszącego jego imię Muzeum Klementyńskiego  (Museo Clementino).

watykan0149Podczas długiego pontyfikatu Piusa IX (1846-1878), Rzym oglądał krótkotrwałą przerwę drugiej Republiki Rzymskiej, a wreszcie 20 września 1870 r. koniec świeckiego Państwa Kościelnego i otwarcie „kwestii rzymskiej”, zamkniętej dopiero z chwilą podpisania traktatów luterańskich w 1929 r. Po zdobyciu w 1870 r. Porta Pia (bramy w murach starego Rzymu), podczas symbolicznej potyczki oddziałów papieskich z wojskiem włoskim, które opanowało Rzym likwidując resztki Państwa Kościelnego i ostatecznie jednocząc Włochy, Pius IX zamknął się w pałacach apostolskich, gdzie pozostał do śmierci. Ani on, ani jego bezpośredni następcy nie uznawali „Ustawy Gwarancyjnej” z 13 maja 1871 r., mającej rozwiązać nader delikatny i nieznany epoce nowożytnej problem suwerena, którego wpływwatykan0069 duchowy był rozległy i powszechny, a który utracił terytorium królestwa. Prawo przewidywało dla papieża wiele gwarancji oraz szereg przywilejów przysługujących monarchom w celu zachowania swobodnej realizacji w świecie władzy duchowej. Jednak następcy Piusa IX trwając w proteście przeciwko zaborowi swego państwa, odrzucali podpisanie tej umowy. Na polecenie papieża, jezuita Angelo Sacchi, dokonał redakcji ważnego planu topograficznego, gdzie zabudowania wewnątrz murów zostały dokładnie zaznaczone i wyróżnione na tle obszarów uprawnych i ogrodów. Kolejne, coraz dokładniejsze mapy, pokazują, że ta włączona na mocy traktatów laterańskich, zmniejszona część terytorium nowego suwerennego państwa, przedstawia dość przypadkowy porządek urbanistyczny, albowiem przepych papieży oddziaływał przez wieki wyłącznie na otoczenia pałaców, pomijając resztę porzuconych wzgórz. W jednym z bardziej planowo rozwijanych obszarów w pobliżu bazyliki zlokalizowano mennicę (usytuowaną przez Aleksandra VII w 1655 r. i rozbudowaną przez Piusa VI w 1776). Ten obszar stał się w epoce zasiadającego po śmierci Piusa IX na tronie Piotrowym Leona XIII (1879-1903) krańcem faktycznych granic. Stara mennica papieska biła monety dla państwa włoskiego aż do roku 1912 i nierzadko na początku XX w. można było widzieć spacerując wzdłuż tej ulicy, papieskich gwardzistów na przemian z finansistami.

watykan0170Na początku XX w. zaczęto wprowadzać nowoczesne technologie jak centrala elektryczna, telefon czy winda. Za Piusa X (1902-1914) nastąpił szereg inwestycji sprzyjającym otwarciu się na zwiedzających. Pojawiły się wówczas kolejne nowoczesne usługi jak choćby drukarnia. Pontyfikat następcy Benedykta XV (1914-1922) przypadł na trudny okres I wojny światowej, papież jednak chciał przywrócić tradycję mecenatu w odniesieniu do podnoszenia wartości kolekcji sztuki, dlatego z pomocą architekta Giovanniego Battisty Giovenale (1849-1934) utworzył Muzeum Piotrowe (Museo Petriano) przeznaczone do gromadzenia cennych wyrobów artystycznych oraz zapisków historycznych związanych z bazyliką św. Piotra.

watykan0165Jednak prawdziwa rewolucja nadeszła z następnym papieżem Piusem XI (1922-1939) i z postanowieniem, o pierwszorzędnym znaczeniu traktatów luterańskich, zawartych z Mussolinim 11 lutego 1929 r.. Usankcjonowały one uznanie Watykanu jako niezależnego państwa, ponadto ustaliły warunki odszkodowania z tytułu utraty władzy doczesnej przez papieża w roku 1870. Konkordat zawierał 27 stosownych artykułów. Dołączono do nich mapę, nowego państwa-miasta w Europie, zajmującego obszar ok. 44 ha. Zamknięto w ten sposób ostatecznie „kwestię rzymską”, która przez pół wieku wpływała na kształt utworzonego właśnie jednolitego państwa. Dla starożytnej cytadeli św. Piotra nastała współczesna historia Watykanu.

watykan0174Pius XI, człowiek kultury i czynu, wziął w swoje ręce ambitne prace przekształceń. Pozwalał na nie gwarantowany przez traktat dopływ gotówki połączony z umiejętnościami jego zaufanego architekta Giuseppe Momo (1875-1940), który z kolei polegał na profesjonalizmie firmy „Konstrukcje Budowlane Synowie Pietra Castelli” (Costruzioni Edilizie Figli di Pietro Castelli), kierowanej przez inż. Leone Castellego. Zdeklarowany zwolennik przekonania, iż skromności terytorialnej Stolicy Apostolskiej powinien odpowiadać jej obraz jako państwa nowoczesnego i skutecznego, chciał wspierać swoją politykę, decydując się na rozwój środków komunikacji masowej, publicystyki i nowoczesnego radia. Od 25 grudnia 1930 r., „L’Illustrazione Vaticana” szczegółowo informował o pracach papieskich.

watykan0162Pierwsza siedziba Radia Watykańskiego mieściła się w pałacyku Marconiego wzniesionym przez Momo, zainstalowana przez samego wynalazcę radia – Guglielmo Marconiego. Dnia 12 lutego 1931 r. rozgłośnia radiowa zainaugurowała działalność z szerokim oddźwiękiem, z informacją podaną także w pierwszym numerze „L’Illustrazione Vaticana”, gdzie włoski uczony, wówczas senator, zachwalał nowy środek „niematerialnej” komunikacji i domyślnie stawiał go w służbie katolickiej powszechności.

watykan0168Udręki wojny niemal całkowicie pochłonęły pontyfikat następcy Piusa XI, Piusa XII (1939-1958). Papież tylko w ciągu ostatnich dwóch lat był w stanie wspierać nieliczne projekty, głównie o charakterze funkcjonalnym. Skromne prace modernizacyjne oraz konserwacyjne były także wspierane przez Jana XXIII (1958-1963).

watykan0134Szereg działań na rzecz sztuki, również współczesnej podjął kolejny papież Paweł VI (1963-1978). Od razu po wyborze na papieża utworzył Komisję Stałą dla Ochrony Zabytków Historycznych i Artystycznych Stolicy Świętej.

watykan0171Dialogowi ze zglobalizowanym społeczeństwem poświęcony był długi pontyfikat „naszego” Jana Pawła II (1978-2005). Osobowość która w historii ostatniego kwartału XX w. cieszyła się takim samym autorytetem co papieże renesansu. Ekumenizm i otwarcie na człowieka papieża Polaka wyrażały się m.in. w promocji dużych obiektów o różnym przeznaczeniu, lecz ogólnie nastawionych na przyjęcie osób wiążących rozmaite oczekiwania od Stolicy Apostolskiej. Jak szerokie było to spektrum niech świadczy wzniesione w latach 1987-1988 centrum pomocy socjalnej Dono di Maria (Dar Marii), oferujące schronienie dla bezdomnych kobiet. W 1992 r. rozpoczęto wznosić w Ogrodach Watykańskich klasztor przeznaczony dla sióstr Klarysek. Jan Paweł II dużą uwagę zwrócił również na kwestie komunikacyjne i dostosowanie miejsc parkingowych.

watykan0002W końcu trzeba wspomnieć o pragnieniu dialogowania Ojca Świętego z ludzkością poprzez kulturę i sztukę, które zaowocowało ułatwionym dostępem do Muzeów Watykańskich. W doskonałej harmonii z tym, co zrobiono w największych muzeach europejskich i amerykańskich zmodernizowano wejścia i recepcję, Stolica Święta zleciła imponujące prace, które doprowadziły w roku 2000 do realizacji Nowych Wejść. Prace znacznie poprawiły jakość zwiedzania wystaw i zarządzanie ogromną rzeszą odwiedzających.

watykan0176

593 KOMENTARZE

Comments are closed.